Postawy społeczno - moralne i zachowanie dziecka kształtują się pod wpływem rodziny - najmniejszej komórki społecznej. Jest ona przecież najważniejszym elementem więzi społecznej. Członkowie rodziny tworzą, bowiem najbliższe otoczenie dziecka i są osobami najbardziej znaczącymi w pierwszych latach jego życia. Na podłożu konfliktów z członkami rodziny rozwijają się postawy dziecka w stosunku do ludzi, rzeczy i życia w ogóle. Te pierwsze postawy nabyte w domu mogą się zmienić, ulec modyfikacji, nigdy jednak nie zostaną wykorzenione. Wręcz przeciwnie, mogą wywrzeć wpływ na późniejsze postawy i wzory zachowania. Zdaniem angielskiego pedagoga i psychologa W. D. Walla, obecnie w dobie kryzysów i napięć rola rodziny wzrasta. Ma ona spełniać szczególna rolę. Powinna chronić dorastające pokolenie przed zbyt brutalnym zetknięciem się z rzeczywistością, powinna być nosicielem kultury w środowisku, w którym dziecko żyje, zaspokajać jego potrzeby biologiczne, psychiczne i społeczne. Według Elizabeth Hurlock, pełnowartościowa rodzina powinna zapewnić dziecku:

• Poczucie bezpieczeństwa, że jest się członkiem stabilnej grupy,
• Obecność osób, na które dziecko może liczyć, że zaspokaja jego potrzeby fizyczne i psychiczne.
• Źródło miłości i akceptacji, bez względu na postępowanie dziecka.
• Aprobowanie wzorów zachowania, aby dziecko nauczyło się jak stać się osoba uspołecznioną.
• Kierowanie rozwojem aprobowanych wzorów postępowania.
• Przebywanie z osobą, która może pomóc w rozwiązaniu problemów, przed jakimi staje każde dziecko.
• Porady i pomoc w nabywaniu sprawności niezbędnych do dobrego przystosowania się.
• Stymulacje zdolności, aby możliwe było osiągniecie powodzenia w szkole i życiu społecznym.
• Pomoc w rozwijaniu aspiracji odpowiednich do zainteresowań i zdolności.
• Towarzystwo.

Rodzina jest grupa naturalną oparta na związkach krwi, małżeństwa lub adopcji. Opiera swoje postępowanie na pewnych wzorach i normach regulujących wzajemne stosunki jej członków oraz stosunki z innymi grupami lub ludźmi. Zbigniew Zaborowski wymienia ze względu na sposób funkcjonowania i przestrzegania norm trzy typy rodzin.

Pierwszy charakteryzuje się istnieniem szczegółowych norm regulujących zachowanie członków rodziny. Wszelkie odstępstwa od norm nie są tolerowane, a członków za przekroczenie norm spotykają represje. Normy egzekwowane są najczęściej przez ojca, /głowa rodziny/. Panuje porządek, dyscyplina zewnętrzna, której podłożem jest obawa przed karą.

Drygi typ rodziny dysponuje także systemem norm, ale nie są one tak drobiazgowe jak w pierwszym przypadku. Odstępstwo od nich w uzasadnionych przypadkach bywa tolerowane. Przekroczenie norm jest karane, ale nie tak surowo, a są to kary przemyślane, stopniowane i zindywidualizowane. W rodzinie takiej dominuje wzajemne zaufanie członków i życzliwość.

Trzeci typ rodziny charakteryzuje się brakiem norm lub, jeżeli one istnieją to są stale przekraczane. Nie stosuje się żadnych kar. Panuje bałagan i chaos.

Typ pierwszy i trzeci pod względem wychowawczym budzą zastrzeżenia. W pierwszym typie rodziny, w klimacie rygoru i zaostrzenia powstają u dzieci postawy lękowe, nieufność, agresywność egoizm. Wszystko to utrudnia im drogę do nawiązywania przyjaznych stosunków społecznych, do przyjęcia roli ucznia i członka zespołu klasowego. W trzecim typie rodziny o " luźnym" systemie norm, z powodu nie uporządkowania życia wewnętrznego nie formuje się u dzieci nawyków porządkowo- higienicznych, postawy zdyscyplinowanej, szacunku dla ludzi. Dzieci te często są niedostosowane społecznie, rozkapryszone i egoistyczne. Odpowiednie warunki rozwoju dla dziecka stwarza drugi typ rodziny. Dzieci zdobywają cenne nawyki i przyzwyczajenia, uczą się szacunku dla starszych i obowiązujących norm współżycia. Kształtuje się u nich postawa uspołeczniona, samodzielność, uczynność, życzliwość dla ludzi.

W życiu nie występują typy czyste wymienione powyżej, ale rodziny stojące na pograniczu dwóch lub trzech typów jednocześnie. Zaangażowanie rodziców w sprawy wychowania ma decydujące znaczenie dla kształtowania niepowtarzalnej jednostki przejawiającej określony poziom zdolności i specyficzne cechy charakteru.

To kształtowanie rozpoczyna się od najwcześniejszych momentów życia. Już od pierwszych chwil niemowlę przebywa w otoczeniu rodziców i z nimi nawiązuje pierwsze kontakty społeczne. W drugim roku życia, gdy dziecko opanowało sztukę chodzenia i rozwija swoją ciekawość świata, a mowa zaczyna być dla niego bardziej zrozumiała, napotyka coraz więcej nakazów i zakazów. W tym to okresie dziecko utożsamia się z ojcem lub matką, uznaje wzory i ideały, jakie oni uosabiają. Wychowanie naturalne dziecka w rodzinie opiera się na różnorodnych sytuacjach z życia codziennego. Rodzice swoim postępowaniem wobec dziecka, w tych sytuacjach bardzo się różnią. Mówimy, że reprezentują inne postawy rodzicielskie. Do postaw sprzyjających kształtowaniu pożądanych zachowań u dzieci, Maria Ziemska wymienia:

• Akceptacja dziecka, czyli przyjmowanie go takiego, jakim jest. Rodzice kochają, chwalą i karzą dziecko za przewinienia, nie potępiają jego osoby. Poznają jego potrzeby i zaspokajają je, zapewniając mu poczucie bezpieczeństwa.
• Współdziałanie z dzieckiem. Dziecko uczestniczy w życiu rodzinnym, w pracy domowej, rozrywkach, dostosowanych do jego potrzeb i możliwości. Zostaje w ten sposób nawiązany kontakt uczuciowy z rodzicami Dziecko staje się wobec nich ufne.
• Zapewnienie dziecku rozsądnej swobody. Między rodzicami a dzieckiem istnieje więź psychiczna, uczuciowa i wzajemne zaufanie. Rodzice stwarzają okazję do zaspakajania dziecięcej potrzeby aktywności i samodzielności.
• Uznanie równych praw dziecka, które polega na unikaniu przez rodziców przesadnej dyscypliny i rygoru, szanują jego indywidualność, umieją być przyjacielem, poważnie traktując jego wszelkie przeżycia.

Oprócz odpowiedniego postępowania wobec dziecka bardzo ważne są stosunki wzajemne między rodzicami. Zbytnia dominacja jednego z rodziców, lekceważenie, konflikty, kłótnie wywołują u dzieci stany nerwicowe, postawy lękowe, trudności wychowawcze. Jak więc widać rodzina oddziałuje wychowawczo na dzieci od ich najmłodszych lat w różnych sytuacjach i różnymi sposobami. Można ująć je w cztery zasadnicze grupy: naśladownictwo, modelowanie, identyfikacja, nagrody i kary. Postawa dzieci będzie więc zależała od właściwego ich stosowania. Podsumowując powyższe rozważania, należy podkreślić ogromne znaczenie rodziny jako środowiska, w którym dziecko styka się z normami moralnymi po raz pierwszy. Przedszkola, szkoły pomagają w rozumieniu tych norm, przypomina je, omawia na zajęciach. Jest to jednak analiza pobieżna i chwilowa. Postawy moralnych zachowań wyniesione z domu mogą być tylko w placówkach oświatowych wzmacniane i rozwijane, ale niezgodność rodziny i placówki wychowawczej w kształtowaniu określonych norm, a dalej postaw moralnych, uniemożliwia dziecku prawidłowy rozwój moralny.

Aby zapobiec tym wszystkim negatywnym zjawiskom, powodującym nieprawidłowy rozwój moralny dziecka bardzo ważna jest obopólna współpraca domu i szkoły.

Opracowała: mgr Beata Krzymińska